RAMAZAN: İNSANIN İÇ DÜZENİNİ YENİDEN KURAN BİR MANEVİ EĞİTİM SİSTEMİ
genchaberler.com & genchaberler.tr
Maneviyat ve Toplum Üzerine Akademik Değerlendirme
İnsan, biyolojik olduğu kadar ahlâkî ve psikolojik bir varlıktır. Modern çağın en önemli problemi çoğu zaman maddî yoksunluk değil, anlam yoksunluğudur. Teknolojik ilerleme artmasına rağmen insanın huzurunun azalması, yalnızlık, kaygı ve öfke düzeyinin yükselmesi bu gerçeğin göstergesidir. Bu noktada İslam düşüncesi, insanın iç dünyasını disipline eden ibadetleri birer ritüel değil, kişilik inşa mekanizması olarak ele alır.
Kur’an insanın bu iç yönüne şöyle işaret eder:
“Kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d 13/28) (10)
Modern biyoloji düşünme merkezinin beyinde olduğunu ortaya koysa da Kuran, insanın doğruyu yanlıştan ayırma, hakikati kavrama ve hidayeti kabul etme yetisinin merkezini “kalp” olarak tanımlar. Buradaki “kalp”, sadece kan pompalayan bir et parçası değil; insanın bilinç, niyet, irade ve manevi idrak merkezidir. Kuran’a göre asıl körlük gözde değil, kalpte oluşur; asıl sağırlık kulakta değil, kalbin hakikate kapanmasıdır.
Kuran birçok ayette “akletme” ve “anlama” fiillerinin kalple ilişkili olduğunu belirtir: “Onların kalpleri vardır, fakat onunla anlamazlar; gözleri vardır, fakat onunla görmezler; kulakları vardır, fakat onunla işitmezler.” (A’râf Suresi: 179. Ayet) Bu ayet, insanın zihinsel ve ruhsal kabiliyetlerinin merkezinin “kalp” olduğunu; hakikati kavrayamamanın sebebinin beyin yetersizliği değil, kalbin mühürlenmesi olduğunu bildirir.
Kuran, fiziksel körlüğü değil, hakikate karşı duyarsızlığı esas körlük olarak tanımlar: “Gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.” (Hac Suresi: 46. Ayet) Bu ayet açıkça şunu söyler: Hakikati görmek gözle değil, kalbin basiretiyledir. Kalbi kararan kişi, gözleri görse bile hakikati kavrayamaz. Kalp hakikate kapanınca akıl da fonksiyonunu yitirir: “Onlar Kuran üzerinde düşünmüyorlar mı? Yoksa kalplerinin üzerinde kilitler mi var?” (Muhammed Suresi: 24. Ayet) Burada düşünmemenin sebebi “beynin zayıflığı” değil, “kalbin kilitlenmesi”dir. Yani kalp kapalıysa zihin çalışsa da kişi hakikate ulaşamaz.
Kuran’a göre hidayet kalbin nurlanmasıyla, dalalet ise kalbin kararmasıyla gerçekleşir. “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir.” (Bakara Suresi: 7. Ayet) Buradaki mühür, fiziksel bir kapanma değil; hakikate karşı duyuş ve kavrayışın kapanmasıdır. Kuran kalpte manevi hastalıkların oluştuğunu belirtir: “Kalplerinde hastalık vardır; Allah da hastalıklarını artırmıştır.” (Bakara Suresi: 10. Ayet) Hastalık; kibir, riya, nefis tutkusu, dünya sevgisi gibi hakikati gölgeleyen ruhsal engellerdir. İman, dille ikrar ve kalp ile tasdik olarak tarif edilir. “Gerçek şu ki, Allah imanlarını kalplerine yazmıştır.” (Mücadele Suresi: 22.Ayet) İmanın yeri beyinde değil, kalptedir; düşünme, değerlendirme ve kabul burada gerçekleşir. Peygamber Efendimiz (Sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurur: “Takva buradadır.” (Kalbini işaret ederek) Takva, bilginin değil kalbin temizliğinin sonucudur.
Kuran’ın “kalp düşünür” demesi biyolojiye aykırı değildir; çünkü Kuran’daki “kalp”: Ruh, Vicdan, Manevi idrak, İradenin yönü, Ahlaki duyarlılık, Hidayete açıklık gibi insanın manevi idrak merkezini temsil eder. Beyin bilgi üretir; kalp o bilgiyi anlamlandırır, yönlendirir ve ahlaki bir hükme dönüştürür.
Bugün psikoloji ve nörobilim de duyguların, sezgilerin ve kararların yalnızca rasyonel süreçlerle değil; insanın içsel değer dünyasıyla birlikte oluştuğunu açıkça ortaya koymaktadır. Yani Kuran’ın “kalp düşünür” mesajı, insanın bütünsel bir varlık olduğunu bildiren mucizevi bir ifadedir. Kuran’a göre hakikati kavrayan, iman eden, şükreden, korkan, anlayan ve hidayeti kabul eden asıl merkez kalptir. Beyin düşüncenin aracıdır; fakat düşüncenin yönü ve anlam kazanması kalbin açıklığıyla belirlenir.
Konuyla ilgili olarak yaptığım araştırmalarda “Vikipedi Ansiklopedisi”nde şu ifadeleri buldum; “Bilimsel nörokardiyovasküler araştırmalar çerçevesinde yapılan tanım: “Kalbin kendi karmaşık sinir ağı (intrinsic cardiac nervous system) bulunmaktadır ve bu ağ, kalp ritmini düzenlemenin ötesinde, kendi başına yerel sinyalleri algılayan, düzenleyen ve beyinle dinamik etkileşime giren bir sinir ağı olarak görev yapar; bu nedenle kalp, yalnızca beyinden gelen emirleri takip eden pasif bir organ değil, kendi ‘küçük beyni’ ile fonksiyon gösteren aktif bir düşünsel yapıdır. Kalbin içinde binlerce nöron ve gangliyon barındıran bir ağ olduğunu ve bu yapının sadece ritim kontrolü değil, beyin ile çift yönlü iletişim içinde olduğunu ifade etmektedir. Bu tür ifadeler bilim dünyasında “heart brain” yani kalbin kendi beyin sistemi olarak kabul edilen yapıya dayanır.”
Dolayısıyla Kuran ve Bilim ışığında hakikati görmek için göz değil, kalp gereklidir. Doğruyu duymak için kulak değil, kalbin açıklığı gerekir. Ve gerçek anlamda düşünen, idrak eden “kalp”tir…
Dolayısıyla ibadetler yalnızca dinî görev değil, insanın ruhsal dengesini kuran bir bilinç eğitimidir.
Ramazan ayı bu mekanizmanın merkezinde yer alır. Kur’an’da oruç şöyle emredilir:
“Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı. Umulur ki sakınırsınız.” (Bakara 2/183) (1)
Ayette hedef açlık değil takvâdır; yani kişinin kendini denetleyebilme kabiliyeti. Bu nedenle oruç yalnızca bedeni değil zihni ve karakteri eğiten bir ibadettir.
Kur’an Ramazan’ın mahiyetini de açıklar:
“Ramazan ayı, insanlar için bir hidayet rehberi, doğruyu ve yanlışı ayırmanın açık delilleri olarak Kur’an’ın indirildiği aydır.” (Bakara 2/185) (11)
Hz. Peygamber şöyle buyurur:
“Nice oruç tutan vardır ki orucundan ona kalan sadece açlık ve susuzluktur.” (İbn Mâce, Sıyâm 21) (2)
Bu ifade orucun mideyi değil; dili, öfkeyi, davranışı ve niyeti kapsadığını gösterir. Gazâlî’ye göre oruç, arzuları sınırlandırarak aklın hâkimiyetini güçlendirir (3). Kur’an da insanın iç mücadelesine işaret eder:
“Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir.” (Şems 91/9) (12)
Modern psikoloji de kendini kontrol edebilen bireylerin daha dengeli ve başarılı olduğunu ortaya koymuştur (4).
Ramazan sadece bireysel ibadet ayı değildir; sosyal barış ayıdır.
“Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe erişemezsiniz.” (Âl-i İmrân 3/92) (5)
Kur’an paylaşmanın toplumsal boyutunu şöyle açıklar:
“Onların mallarında isteyen ve mahrum olanlar için bir hak vardır.” (Zâriyât 51/19) (13)
İftar sofraları ve sadaka uygulamaları toplumdaki ekonomik gerilimi yumuşatır. Sosyolog Durkheim, ortak ritüellerin toplumsal dayanışmayı güçlendirdiğini belirtir (6). Ramazan da bu işlevi görür.
Kur’an affetmeyi şöyle teşvik eder:
“Affetsinler ve hoşgörsünler. Allah’ın sizi bağışlamasını istemez misiniz?” (Nur 24/22) (7)
Ayrıca öfke kontrolünü de ahlâkın parçası sayar:
“Onlar öfkelerini yutarlar ve insanları affederler.” (Âl-i İmrân 3/134) (14)
Psikoloji araştırmaları affedebilen bireylerde stresin azaldığını ve ruh sağlığının güçlendiğini göstermektedir (8).
“Kim zerre kadar hayır yapmışsa onu görür, kim zerre kadar şer yapmışsa onu görür.” (Zilzâl 99/7-8) (9)
Kur’an hesap bilincini hatırlatır:
Ve sorumluluk ilkesini açıklar:
“İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.” (Necm 53/39) (15)
Hukuk cezayla düzenler; fakat ahlak vicdanla düzenler. Ahiret inancı insanın davranışlarını içten denetler.
Sonuç olarak Ramazan aç kalma ayı değil, kendini hatırlama ayıdır. Sabır (oruç), paylaşma (zekât) ve merhamet (affetme) üzerinden insanın iç dünyasını, aile ilişkilerini ve toplumsal güveni yeniden kurar.
Ey hâlleri değiştiren Rabbimiz; bizleri sabırla olgunlaşan, affetmekle büyüyen, paylaşmakla çoğalan kullarından eyle. Vatanımızı ve milletimizi fitne ve kötülükten koru. Hastalarımıza şifa, dertlilerimize ferahlık ihsan eyle. Geçmişlerimize rahmet nasip eyle.
Ramazan’a erişmeyi nasip eyle Allah’ım. Âmin.
KAYNAKÇA
(1) Kur’an-ı Kerim, Bakara 183
(2) İbn Mâce, Sıyâm 21
(3) Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Din
(4) Walter Mischel, The Marshmallow Test
(5) Kur’an-ı Kerim, Âl-i İmrân 92
(6) Emile Durkheim, The Elementary Forms of Religious Life
(7) Kur’an-ı Kerim, Nur 22
(8) Everett Worthington, Forgiveness Research
(9) Kur’an-ı Kerim, Zilzâl 7-8
(10) Kur’an-ı Kerim, Ra’d 28
(11) Kur’an-ı Kerim, Bakara 185
(12) Kur’an-ı Kerim, Şems 9
(13) Kur’an-ı Kerim, Zâriyât 19
(14) Kur’an-ı Kerim, Âl-i İmrân 134
(15) Kur’an-ı Kerim, Necm 39
