18 Ekim: Bağımsızlığın Restorasyonu ve İki Devletin Stratejik Yolculuğu

18 Ekim: Bağımsızlığın Restorasyonu ve İki Devletin Stratejik Yolculuğu

(Araştırmacı-Yazar Cengiz Genç adına)

Azerbaycan’ın 18 Ekim 1991’de devlet bağımsızlığını yeniden ilan edişinin (Anayasal Akt) yıl dönümünü yürekten kutluyoruz. Aynı yıl 29 Aralık 1991 referandumu ile bu irade %99,8 oyla teyit edildi; katılımın %95 civarında gerçekleşmesi, istiklal şuurunun toplumsal karakterini tescilledi [1].

2021’de kabul edilen düzenleme ile 18 Ekim’in resmî adı “Bağımsızlığın Restorasyonu Günü” olarak güncellendi; 28 Mayıs ise 1918 Cumhuriyet tecrübesine atıfla “Bağımsızlık Günü” olarak tanımlandı [2]. Bugün 18 Ekim, çalışma günü statüsünde, 28 Mayıs ise resmî tatil olarak kutlanmaktadır [3].

Kurucu Evre: Elçibey, Halk Cephesi ve Devlet İnşası (1991–1993)

Bağımsızlığın ilk safhası; Ayaz Mutallibov sonrası Azerbaycan Halk Cephesinin yükselişi ve Abulfaz Elçibey’in (1992–1993) iktidarıyla şekillendi. Elçibey dönemi, Bağımsız Devletler Topluluğu’ndan ayrışma eğilimi, Karabağ’da toprak bütünlüğünü önceleyen çizgi ve Türkiye’ye yakın, Batı’ya açık dış politika parametreleriyle anılır [4].

Bu dönemde devlet inşasının omurgası olan millî orduyu kurumsallaştırma çabası öne çıktı. 11 Ağustos 1992 tarihli “Askerî Eğitim İş Birliği Anlaşması” ile Türk Silahlı Kuvvetleri personeli üzerinden eğitim-danışmanlık başlatıldı; Azerbaycanlı subay ve öğrencilerin Türkiye’deki askerî okullarda eğitim almaları sistematik hâle geldi [5].

1993’ten itibaren TSK kadroları sahada eğitim verdi; 1996’da imzalanan Askerî Eğitim-Teknik-Bilimsel İş Birliği anlaşmalarıyla müfredat modernizasyonu derinleşti [6].

Yazar Notu: 1990’ların başındaki bu kurumsallaşma dalgasında, Türkiye’den gönüllü ve resmî birçok uzman gibi ben de saha danışmanlığı kapsamında bilgi-tecrübe paylaşımında bulundum. Bu katkılar, iki ülke arasındaki “kardeşlik” hukukunun kurumsal kabiliyete dönüşmesinde anlamlı bir yer tuttu.

Uluslararası Tanınma ve Teşkilatlanma

Türkiye, 9 Kasım 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını ilk tanıyan devlet oldu; 14 Ocak 1992’de diplomatik ilişkiler tesis edildi [7].

Azerbaycan, 2 Mart 1992’de BM Genel Kurulu kararıyla Birleşmiş Milletler’e kabul edildi; Güvenlik Konseyi’nin 742 sayılı kararı da üyeliği tavsiye etmişti [8].

Karabağ bağlamında 1993’te BM GK’nin 822, 853, 874, 884 sayılı kararları Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü teyit etti; 12 Mayıs 1994 Bişkek Protokolü ile çatışmalar “dondurulmuş” safhaya geçti [9].

Sonraki yıllarda 2016 ve 2020 çatışmaları bu döngüyü kırdı; 2021’de Şuşa Beyannamesi ile iki ülke ittifak ilişkisini kayda geçti [10].

Enerji ve Ulaşım Koridorları: Siyasî İrade → Bölgesel Jeoekonomi

1990’ların sonundan itibaren, siyasî kardeşlik altyapı ve enerji güvenliği mimarisine dönüştü:

BTC Petrol Boru Hattı (Bakü–Tiflis–Ceyhan): 1.768 km; Hazar’dan Akdeniz’e uzanan hat, Azerbaycan’ı küresel petrol piyasasına doğrudan bağladı [11]. BTE / Güney Kafkasya Doğalgaz Hattı (Bakü–Tiflis–Erzurum): 2006’da devreye girdi; Şahdeniz gazını Türkiye’ye taşıyor [12]. TANAP (Trans-Anadolu Doğalgaz Boru Hattı): 2018’de açıldı; Güney Gaz Koridorunun omurgası olarak Azerbaycan gazını Avrupa’ya ulaştırıyor [13].

Bu hatlar; egemenlik, çok yönlü dış politika ve refah arasındaki ilişkiyi somutladı. Enerji projeleri, gümrük-lojistik entegrasyonunu tetikleyerek Bakü-Tiflis-Kars demiryolu ve Orta Koridor vizyonunu güçlendirdi [14].

Şuşa Beyannamesi, savunma kadar enerji-ulaştırma iş birliğini de derinleştiren ittifak çerçevesidir [15].

“İki Devlet Bir Millet”: Sembolik Dilin Kurumsal Karşılığı

“İki devlet bir millet” ifadesi, artık yalnız kültürel yakınlık değil; karşılıklı savunma, eğitim, sanayi, enerji ve ulaştırma eksenli çok katmanlı ittifak anlamına geliyor.

2010’daki Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması ile başlayan niteliksel sıçrama, 15 Haziran 2021 Şuşa Beyannamesi ile ittifak düzeyinde tescil edildi [16].

Kutlama Mesajı (Yayın Metni)

Azerbaycan’ın Bağımsızlığının Restorasyonu Kutlu Olsun!

18 Ekim 1991’de kabul edilen Anayasal Akt ve 29 Aralık 1991 referandumu, Azerbaycan halkının istiklal iradesini tarihe nakşetti [17].

Kardeş Türkiye’nin 9 Kasım 1991’de bağımsızlığı ilk tanıyan ülke oluşu, bugün Şuşa Beyannamesi ile ittifak seviyesine yükselen ilişkilerimizin köklerini oluşturdu [18].

Kuruluş yıllarında devletleşmeye, ordu yapılanmasına ve kurum mimarisine sahada katkı sunan danışmanlardan biri olarak; şehitlerimizi rahmetle, gazilerimizi minnetle anıyorum.

Bu mübarek günde, Karabağ’dan Hazar’a uzanan barış-istikrar-kalkınma vizyonunun daim olmasını; demokrasi, hukukun üstünlüğü ve refahın taçlanmasını diliyorum.

— Araştırmacı-Yazar Cengiz Genç

Sonuç: Ne hâlden ne hâle?

1991–1994: Tanınma, devlet ve ordu inşası; Karabağ’da ağır güvenlik baskısı; dondurulmuş çatışma [19]. 1996–2010: Eğitim-danışmanlık ve modernizasyon; enerji-altyapı omurgasının tesisi (BTC/BTE) [20]. 2010–günümüz: Stratejik ortaklıktan ittifaka; TANAP ve Şuşa Beyannamesi ile savunma-enerji-ulaştırma ekseninde kurumsal derinleşme [21].

Bu çizgi, bağımsızlığın bir gün değil, kurumsal kapasite ve bölgesel değer zincirine dönüşmüş uzun soluklu bir süreç olduğunu göstermektedir [22].

Kaynakça

[1] Azerbaycan Resmî Portalı: Day of State Independence (1991).

[2] Azerbaycan Parlamentosu: 2021 Bağımsızlık Günü Kanunu.

[3] Report.az – Bağımsızlık Günü’nün Adlandırılması Haberi (2021).

[4] Britannica – Azerbaijan Popular Front & Elchibey Maddesi.

[5] GMF Report – Turkey–Azerbaijan Military Cooperation 1992.

[6] USC Dornsife Center – Defense Education Reforms 1996.

[7] T.C. Dışişleri Bakanlığı Arşivi – Recognition Statement, 09.11.1991.

[8] UN Digital Library – Resolution 742 (1992).

[9] Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı – Karabağ Kararları Derlemesi (1993–1994).

[10] Jamestown Foundation – Shusha Declaration, 2021 Analysis.

[11] Global Energy Monitor – Baku–Tbilisi–Ceyhan Pipeline.

[12] Wikipedia – South Caucasus Gas Pipeline (BTE).

[13] TANAP Resmî Sitesi – Project Overview 2018–2025.

[14] TRT Haber – Orta Koridor ve Kars-Bakü Demiryolu Analizi.

[15] Anadolu Ajansı – Şuşa Beyannamesi’nin Ekonomi Boyutu.

[16] AZ MFA – Strategic Partnership Agreement 2010 & Shusha 2021.

[17] Nohlen & Stöver – Referendum Results of Azerbaijan, 1991.

[18] Anadolu Ajansı – Türkiye’nin İlk Tanıma Açıklaması.

[19] UNHCR Data – Post-Conflict Displacement 1994.

[20] Energy Charter – BTC/BTE Development Reports.

[21] AA & AZTV – Shusha Beyannamesi Implementation Reports.

[22] OECD Eurasia – Institutional Development Assessment 2024.