Araştırmacı-Yazar: Cengiz Genç
⸻
Giriş
⸻
1. Türkiye’nin İklim (Değişikliği) Kanunu ve Beklenen Etkileri
Bilimsel Düzey
Türkiye, 9 Temmuz 2025’te Resmî Gazete’de yayımlanan 7552 sayılı İklim Kanunu ile 2053 net sıfır hedefine hukuki bağlayıcılık kazandırdı [2]. Kanun, Paris Anlaşması ile uyumlu şekilde enerji, sanayi ve ulaşım sektörlerinde karbon emisyonlarını düşürmeyi amaçlıyor. Bu bağlamda, Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kurulması planlanıyor [3]. ETS’nin AB’nin mevcut sistemiyle uyumlu olması, Türkiye’nin ihracatını karbon vergisinden koruyacak.
Bürokrasiye Yönelik
Kanun, valiliklerden belediyelere kadar tüm idari birimlere sorumluluk yüklüyor. 2027’ye kadar il bazlı iklim eylem planlarının hazırlanması zorunlu. Bu planlar uygulanmadığı takdirde, AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) çerçevesinde Türk ihracatçıları ciddi maliyetlerle karşılaşabilir [4].
Öğrenciye Yönelik
Basitçe anlatmak gerekirse: Türkiye, dünyaya fazla zarar veren ülkelerden değil ama Avrupa ile ticaret yaptığı için karbon salımını azaltmazsa ürünlerini daha pahalıya satmak zorunda kalacak. Bu yüzden iklim yasası, hem doğayı hem de ekonomiyi korumak için çıkarıldı.
Halka Yönelik
Bu kanun, köylünün traktöründen şehirdeki fabrikanın bacasına kadar her alanı ilgilendiriyor. Doğru uygulanırsa temiz hava, sağlıklı toprak, daha ucuz enerji getirir. Yanlış uygulanırsa ise “çiftçinin toprağı alınacak, hayvancılık bitecek” korkuları ortaya çıkabilir [5].
Eleştiriler ve Antitez
Bazı bilim insanları ve köşe yazarları, kanunun Türkiye’yi küresel yeşil dönüşümün kölesi yapacağını, çiftçilerin elinden toprağın alınacağını, hayvancılığın yok olacağını, ormanların kasıtlı yakılarak enerji yatırımlarına açılacağını iddia ediyor [6].
Sentez
Bu iddiaların gerçeklik payı, uygulamanın şeffaflığına bağlıdır. Etkin denetim ve adil uygulama olursa, kanun Türkiye’ye finansman ve ihracat avantajı sağlar. Ancak dış baskılarla tek taraflı yüklenilirse, ekonomik bağımsızlık zarar görebilir [7].
⸻
2. “Dijital Türk Lirası” – CBDC Çalışmalarının Hukuki, Ekonomik ve Sosyal Analizi
Bilimsel Düzey
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, ASELSAN, HAVELSAN ve TÜBİTAK iş birliğiyle 2021’de Dijital Türk Lirası çalışmalarına başladı [8]. 2022–2023’te pilot uygulamalar yapıldı. Çin’in e-CNY modeli, İsveç’in e-Krona denemeleri ve Nijerya’nın eNaira örnekleri Türkiye için yol gösterici nitelikte [9].
Bürokrasiye Yönelik
TCMB, 2025 sonbaharında teknoloji şirketlerine çağrı yaparak “tokenizasyon, programlanabilir ödemeler, makineden makineye transfer” gibi alanlarda iş birliği istedi [10]. Amaç, 2026’ya kadar dijital liranın resmen dolaşıma girmesi. Hukuki zemin, 2024’te çıkarılan 7518 sayılı Kripto Varlıklar Kanunu ile güçlendirildi [11].
Öğrenciye Yönelik
Kısaca: Dijital Türk Lirası, cep telefonundaki bir uygulama üzerinden kullanılacak. Kağıt para yerine geçecek, para transferi anında olacak. Ancak bunun için güvenlik ve gizlilik çok önemli.
Halka Yönelik
Dijital para çıkınca, cebinde nakit taşımayan ama her yerde ödeme yapabilen bir sistem olacak. Fakat aynı zamanda devlet bütün hareketlerini görebilecek. Yani hem kolaylık hem de “gözetim” riski var [12].
Eleştiriler ve Antitez
Bazı uzmanlara göre dijital para, Türkiye’yi küresel finansın esiri yapabilir. Tüm para hareketleri izlendiği için vatandaşın özgürlüğü kısıtlanabilir. Bankaların güç kaybıyla işsizlik artabilir. Hatta “Türkiye’nin dijital zincirlerle köleleştirileceği” iddia edilmektedir [13].
Sentez
CBDC doğru tasarlanırsa, Türkiye’nin finansal bağımsızlığını güçlendirebilir. Yanlış tasarlanırsa, bireylerin özgürlüklerini ve bankacılık sistemini zayıflatabilir. Burada kritik unsur, yerli teknoloji, veri gizliliği ve kademeli geçiş olacaktır [14].
⸻
3. Türkiye İçin Karşılaştırmalı Değerlendirme.
Açı
İklim Kanunu (ETS vb.)
Dijital Para (CBDC)
Stratejik Amaç
AB SKDM’e uyum, ihracat avantajı, çevre koruma
Dijitalleşme, finansal kapsayıcılık, ödeme kolaylığı
Faydalar
Uluslararası fonlar, yeşil enerji yatırımları, ihracat rekabeti
Daha ucuz işlemler, hızlı transfer, politika etkinliği
Riskler
Çiftçi ve hayvancılıkta maliyet artışı, orman tahribatı endişesi
Gözetim riski, bankaların zayıflaması, işsizlik
Dünya Mukayesesi
AB ETS güçlü; Çin ve Hindistan hâlâ sınırlı yükümlülükte
Çin e-CNY başarılı; Nijerya eNaira başarısız; İsveç e-Krona sınırlı
4. Sonuç
• İklim Kanunu, Türkiye’yi AB ticaretinde koruyabilir ama aşırı yüklenirse çiftçi ve hayvancılık kesimi zarar görebilir.
• Dijital Türk Lirası, finansal sistemi hızlandırabilir ama gözetim riski taşıyor.
• Dünya örnekleri, Türkiye’nin ne yapması, ne yapmaması gerektiğini gösteriyor.
• Türkiye, bu iki alanda da yerli teknoloji, şeffaflık ve adil uygulama ile başarıya ulaşabilir.
⸻
Kaynakça
[1] Resmî Gazete, “7552 Sayılı İklim Kanunu”, 9 Temmuz 2025.
[2] BTHaber, “Türkiye’nin İlk İklim Kanunu Yürürlüğe Girdi”, 2025.
[3] Yeşil Büyüme Platformu, “ETS Taslak Metni”, 2025.
[4] Avrupa Komisyonu, “Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) Report”, 2024.
[5] OECD, “Climate Change and Emerging Economies”, 2023.
[6] Ekonomi Dünyası, “İklim Kanunu Tartışmaları”, 2025.
[7] UNFCCC, “Global Emission Reports”, 2024.
[8] TCMB, “Dijital Türk Lirası Projesi Pilot Uygulamaları”, 2022.
[9] BIS, “Central Bank Digital Currencies Progress Report”, 2023.
[10] Global Government Fintech, “Digital Turkish Lira Ecosystem Call”, 2025.
[11] TBMM, “7518 Sayılı Kripto Varlıklar Kanunu”, 2024.
[12] KPMG, “CBDC’nin Ekonomiye Etkileri”, 2023.
[13] IMF, “Nigeria eNaira Assessment”, 2024.
[14] Sveriges Riksbank, “e-Krona Pilot Report”, 2024.
⸻
✍️ Araştırmacı-Yazar Cengiz Genç
